Cari oran kaç olmalı? “2 olsun” kuralı neden yanıltıyor

Cari oran, şirket finansmanının en çok sorulan sorusudur: “Kaç olmalı?” İnternetteki cevapların neredeyse tamamı iki kalıptan birine girer. Ya ders kitabı kuralı tekrarlanır: “2 civarı olmalı.” Ya da doğru ama işe yaramaz cümle kurulur: “Sektöre göre değişir.” İkincisini söyleyenlerin hiçbiri sektör rakamını vermez.

Bu yazı o cümleyi tamamlıyor. Aşağıda Türkiye'deki şirketlerin gerçek sektör ortalamaları var — tahmin değil, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın yayımladığı sektör bilançolarından.

Cari oran neyi ölçer?

Cari oran, dönen varlıkların kısa vadeli borçlara bölünmesidir. Sorduğu soru şudur: önümüzdeki bir yıl içinde ödemem gereken borçlara karşılık, aynı sürede nakde dönebilecek ne kadar varlığım var? 1,50 değeri, her 1 liralık kısa vadeli borca karşılık 1,5 liralık dönen varlık demektir. Tanım bu kadar; asıl mesele yorumdur.

“2 olsun” kuralı nereden geliyor?

Eski ders kitaplarından. “Banker's rule” diye anılan bu kural, on yıllar önce, kredi analizinin bugünkü araçlarının olmadığı dönemde pratik bir emniyet payı olarak kondu. Sorun şu: gerçek şirketler bu kuralla yaşamıyor. Kuralın 2 dediği yerde Türkiye'nin şirketleri fiilen başka rakamlarla çalışıyor.

Türkiye'nin gerçek rakamları (güncel TCMB verisi)

Aşağıdaki tablo TCMB'nin Sektör Bilançoları verisinden alınmıştır. Değerler sektör ortalamasıdır ve TCMB'nin son yayımladığı döneme aittir. Asit-test kolonunu bilerek ekledik; neden önemli olduğunu tablonun altında anlatıyoruz.

Kaynak ve yöntem: TCMB EVDS, Sektör Bilançoları (NACE sınıflaması, sektör ortalamaları) — son yayımlanan dönem. EVDS oranları yüzde biçiminde verir (ör. 163,7); tabloda alışıldık “x” biçimine çevrilmiştir (1,64).

Tablonun söylediği açık. Türkiye ortalaması 2 değil, 1,64. İmalat 1,64, ticaret 1,46–1,51 bandında, inşaat 1,45. Ana sektörler içinde 2'nin üzerini gören yalnız bilgi-iletişim ve yazılım — yani stoku olmayan, alacak ağırlıklı çalışan iş modelleri. “Cari oranım 1,6, kitaba göre kötüyüm” diye endişelenen bir imalatçı, gerçekte tam sektör ortalamasında duruyor.

Yüksek cari oran neden iyi haber olmayabilir?

Tablodaki perakende satırına bakın: cari oran 1,51, asit-test 0,70. Aradaki büyük fark stoktur. Cari oran stok dahil hesaplanır; asit-test stoku düşer ve “stok satılamazsa borcu ne öder” sorusunu sorar. Stok ağırlıklı sektörlerde cari oran tek başına olduğundan iyi görünür.

Aynı tuzak şirket düzeyinde de geçerlidir. Cari oranınız yükseldiyse önce sebebine bakın. Nakit ve alacak büyüdüğü için mi yükseldi, yoksa satılamayan stok yığıldığı için mi? İkincisiyse oran iyileşmemiş, sorun sadece kılık değiştirmiştir. Bu yüzden cari oran daima asit-testle birlikte okunmalıdır.

Banka bu oranı nasıl okur?

Kredi pratiğinde yaygın okuma şöyledir: 1,5 ve üzeri rahat bölgedir, 1,2 ile 1,5 arası kabul edilebilir sayılır, 1,0 ile 1,2 arası endişe uyandırır, 1,0'ın altı kırmızıdır. 1,0'ın altı şu demektir: önümüzdeki yıl ödenecek borç, aynı sürede nakde dönecek varlıktan büyüktür.

Ürünümüzün skor motoru da aynı çizgiyi kritik eşik sayar: cari oran 1,0'ın altına inen şirketin genel sağlık skoru, öteki oranları ne kadar parlak olursa olsun 55'i geçemez. Skorun bu mantığını ayrıntısıyla şu yazıda anlattık: Şirketimin finansal sağlığı nedir, nasıl ölçülür?

Kendi oranınızı nasıl okumalısınız?

• Önce kendi sektör satırınızla kıyaslayın, kitap kuralıyla değil. İmalatçıysanız kıyas çizginiz 2 değil, 1,64'tür.
• Asit-testle birlikte bakın. Cari oran iyi, asit-test zayıfsa likiditeniz stokta hapistir.
• Tek döneme değil yöne bakın. 1,7'den 1,4'e gelen şirketle 1,2'den 1,4'e çıkan şirket aynı yerde durmuyor.

Sektör ortalaması bir kıyas çizgisidir, hedef değildir: ortalamalar sağlıklı ve sağlıksız şirketleri birlikte içerir. Kesin değerlendirme şirketin kendi yapısına göre yapılır; bu tablo yön göstermek içindir.